عمومی

چقدر به تصویر حکومت امام علی(ع) در دوران انقلاب اسلامی نزدیک شده‌ایم؟

دکتر. همه ما آثار و گفتارهای علی شریعتی مانند «علی تنها» و «حقیقت در قالب افسانه های علی» را می شناسیم که در بین دانشگاهیان و دانشجویان علاقه مندان زیادی داشت. مرحوم آقای مطهری از پایه گذاران این نگاه جدید بود و یکی از سخنان ایشان در آن دوره «جاذبه و دافعه امام علی» به کتابی پرفروش تبدیل شد. در کتاب پرفروش «قصه راستان» نیز داستان های مربوط به امیرالمومنین(ع) جذاب است. همچنین مرحوم آقای مطهری در مجله مکتب اسلام، پرفروش ترین مجله آن سال ها، بحثی را با عنوان «سیری در نهج البلاغه» شروع کردند و هزاران نفر از خوانندگان آن مجله آن را دنبال کردند و بعد هم شد. کتاب مستقل.

آقای مطهری در توضیح علت علاقه به نهج البلاغه از ایشان بسیار آموخت و تحت تأثیر بیان و اندیشه ایشان قرار گرفت و به قول آقای منتجری «مجذب. این استاد نهج البلاغه تدریس می کرد و این موضوع باعث تعجب آقای مطهری شد. آقای مطهری به این استاد «نهج البلاغه حضوری» می گویند. زندگی آقای مطهری در پی ایشان نبود، اما مرحوم آقای منتجری در ادامه درس نهج البلاغه به ادای احترام به این استاد شیرازی-اصفهانی پرداخت. از دیگر آثار مهم نهج البلاغه در آن سالها، انتشار تفسیری از مرحوم محمدتقی نقوی خینی با عنوان «مفتاح الصدا فی شرح نهج البلاغه» بود. آقای. نقوی در حوزه های علمیه و مدارس علمیه تهران واعظ و مدرس بود. دقت و بدعت و سبک بحث این اثر مورد پسند مرحوم سید محمدرضا گلپایگانی از مراجع تقلید قم قرار گرفت و از مؤلف خواست که قرآن را به همین صورت تفسیر کند و هر دو کار را به پایان رساند. . آقای. مباحث نقوی نفوذ گسترده ای در محافل علمی تهران داشت. آقای. نقوی با آن که بسیار ساده و پاک بود و از نظر مرجعیت علمی از سرآمدان زمان خود به شمار می رفت، اما در کمال سادگی با اتوبوس سفر می کرد و به وعظ و سخنرانی علاقه مند بود.

از جمله کتاب‌های معروف دهه‌های گذشته، «صدای حقوق بشر علی» نوشته جرج زردگ است که ترجمه و انتشار آن حکایتی قابل توجه دارد: اولین ترجمه توسط محقق خدسدان و یگانه دوران، مرحوم میرزا ابوالحسن نوشته شده است. آرزومند نویسنده آثار و امام جماعت مسجد ملاهاشم (مسجد حوض) شیروس بود که در چهارراه برگزار شد. او خود مقدمه‌ای عالمانه بر آن نوشت و اشتباهات مؤلف را در پاورقی‌ها تصحیح کرد و ترجمه‌ای فاخر و کامل از نامه نبوی مالک اشتر نوشته جد مادری‌اش، محمد ابراهیم نواب، اضافه کرد. مرحوم ملک الشرای بحر در کتاب سبک خود این ترجمه را یکی از بهترین نمونه های نثر فارسی دانسته است.

بعدها ترجمه های دیگری از کتاب این نویسنده مسیحی لبنانی انجام شد که معروف ترین آن توسط مرحوم سید هادی خسروشاهی نوشته شده است. مشابه ترجمه بدای نگر، ترجمه دیگری از زقای الملک اول از محمدعلی فاروقی، پدر زقای الملک دوم، میرزا محمد حسین خان ملقب به فاروقی، با عنوان فرمان حکومتی مورخ 1321 هجری قمری، وجود دارد. سه سال قبل از صدور فرمان مشروطیت که به صورت سنگی در تهران منتشر شد. و از نظر سبک نوشتاری بسیار مجلل است. اما در میان ترجمه های نهج البلاغه، هیچ یک به اندازه ترجمه مرحوم فیض الاسلام که در چند مجلد با خط خوشنویس تبریزی میرزا طاهر منتشر شد، جای خود را باز نکرد. این ترجمه نسبت به ترجمه‌های قبلی دقیق‌تر است و مترجم نکات و نظرات خود را در پرانتز اضافه کرده است، به همراه قرآن و مفاتیح تقریباً در همه خانوارهای دهه پنجاه یافت شده است. البته قسمت اول این ترجمه با چاپ گراور در دهه 20 منتشر شد. یکی دیگر از ترجمه‌های پرفروش نهج‌البلاغه به قلم فصیح مرحوم جواد فاضل سخنان علی نام دارد که توسط مؤسسه علمی علی اکبر منتشر شده است.

از جمله مترجمان کلام پیامبر به فارسی و سایر زبان ها باید به مرحوم ابوالقاسم حالت شاعر، مترجم، طنزپرداز و همکار هفته نامه توفیق اشاره کرد که «کلمات کسارعلی» را با ترجمه و رباعیات فارسی و انگلیسی به فروش رساند. کار مورد توجه قرار گرفت و کلمات کتاب و ترجمه اشعار آن اغلب در کارت تبریک و نشریات نقل می شد. مرحوم سید محمود طالقانی امام جماعت مسجد هدایت در خیابان شاه آباد قدیم با ارائه کتاب کوچکی از گزیده هایی از نهج البلاغه در این فضا شرکت کرد. تألیف او تا حد زیادی متأثر از امام میرزا خلیل کمره ای از مسجد فخرالدوله در خیابان فخرآباد بوده است که شرح مفصلی از نهج البلاغه نوشته است و تصاویر آن دو حاکی از با هم بودن آنهاست. تور و بازدید. مرحوم سید رضا صدر اولین امام جماعت امروز مسجد امام حسین(ع) در میدان امام حسین(ع) جدای از مقام والای اداری و فقاهتی، به شیوایی نویسندگی شهرت داشت. مجموعه او مانند «راه حسین» و «راه قرآن» که با کلمه «راه» شروع شد. پرخواننده ترین کتاب آن مجموعه کتاب «راه علی» است که کتابی شیوا، کامل و آسان است.

در میان روزنامه نگاران و حقوقدانان، کتاب مرحوم حسن صدر، علی مرد نامه ای مورد توجه ویژه قرار گرفت و جوایزی را از آن خود کرد. مطالب حسن صدر که اغلب در روزنامه چاپ می شد، حاوی نکاتی در این باره است. در همان دهه پنجاه، گروهی از نویسندگان کمتر شناخته شده در حوزه های دینی، آثاری نوشتند که حتماً باید خوانده شوند، از جمله جعفر شهری که آثارش متعدد و ماندگار در تاریخ اجتماعی تهران است. جعفر شهری در مقدمه چاپ دوم کتاب نوشته است که با شنیدن خبر فرزندش علی امیرالمومنین (ع) تصمیم خود را به انجام نیت خود مبنی بر تألیف کتابی درباره پیامبر(ص) برعهده گرفت. سال‌ها به ذهنش رسید و برای نوشتن اثری با عنوان «کتاب علی (ع)» که توسط انتشارات معراجی در سرپولک منتشر شد، نوشت.
در همه این آثار، عناصر کم و بیش مشترکی را می توان یافت که فضای روانی آن سال های دهه پنجاه را به وجود آورده و همه از نهج البلاغه سرچشمه می گیرد.

1- توجه به عدالت و حقوق بشر که در نامه پیامبر به مالک اشتر بیشتر بیان شده است; در ميان ائمه به مالك مي گويند: مردم در آفرينش به تو شباهت دارند يا مساويند. پس با آنها با مهربانی و صبر رفتار کنید. دلت را با مردم پر کن و با آنها مهربان باش. طی سالیان متمادی، این نامه با مفاد اعلامیه جهانی حقوق بشر مقایسه شده است. این جنبه از سیره و سخنان پیامبر مورد توجه افراد و گروه های چپ غیرمذهبی حتی آقای خسرو گل سرخی قرار گرفت و بارها به آن اشاره می کرد.

2- رعایت حقوق مخالفان: مصداق بارز آن برخورد با خوارج دشمنان سرسخت پیامبر است که دست به شمشیر نزدند و خون بیگناهی ریختند که پیامبر فقط با آنها بحث و گفتگو کرد. آن ها هستند از آنجایی که خوارج در خارج از کوفه اردو زده بودند و جزو لشکر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بودند، اقدام آنان نوعی قیام تلقی می شد. با این وضعیت حضرت او را به شهر فراخواند و تحمل کرد تا اینکه شمشیر را به دست گرفت و یکی از یاران پیامبر را به همراه همسر باردارش به وحشیانه ترین حالت در اطراف کوفه کشت.

3- امنیت همه جانبه: یکی از شاخصه های حکومت معظم له امنیت نه تنها برای مسلمانان بلکه برای غیرمسلمانان است. نمونه بارز آن واکنش او پس از شنیدن خبر ربوده شدن خلخال از پای یک دختر یهودی در شهر الانبار است. پس از این واقعه امیرالمؤمنین (ع) فرمود: اگر مسلمانی از غم این رفتار بمیرد، او را ملامت نمی کنم. این واقعه مربوط به پایان خلافت پیامبر(ص) است که معاویه احتمالاً با توصیه عمرو و عاص لشکری ​​را برای ایجاد ناامنی به شهرها و نقاط مختلف فرستاد. این کار ایشان علاوه بر ناامنی، ارزش نظامی نیز داشت، زیرا به پراکندگی لشکر معظم له انجامید و تشکیل ارتش متحد با این شرایط بسیار مشکل بود، هرچند سپاهیانی را مأمور تعقیب آنها کرده بود. این واقعه در تاریخ به «غارات» معروف است و در قرن سوم کتاب مهمی به همین نام نوشته شد که با نام «الغارات» چاپ و به فارسی ترجمه شد.

4- زندگی حاکمان مانند زندگی مردم عادی است: پیامبر در نامه ای خطاب به فرماندار بصره، عثمان بن حنیف، از شرکت در مهمانی ثروتمندان و پذیرایی از انواع غذاهای رنگارنگ و افراد ثروتمند هشدار داده است. ظروف پر از غذا و می گفت بهتر است لقمه هایی بخورید که دندان بگذارد، مراقب باشید. سپس فرمود: بدان که امامت به دو جامه کهنه و دو قرص نان به تمام دنیا راضی است. اما حضرت حق نداری که فوراً از چنین روشی اطاعت کنی، بلکه مرا در تقوا و عبادت و پاکی و درستی یاری کن. در واقع به فرموده معظم له، حاکم یک شهر باید با طبقات پایین جامعه بنشیند و بایستد.

در دهه 50 مجموعه ای از این ویژگی ها تصویری از امام علی (ع) و دوران حکومت او را به نمایش گذاشت که نقش بسزایی در پیروزی انقلاب اسلامی داشت. اکنون پس از گذشت 40 سال، شایسته است به آن تصویر نگاه کنیم و ببینیم که چقدر به آن آرمان ها نزدیک شده ایم یا چقدر از آن دور شده ایم. در حال حاضر نه از نهج البلاغه مجسم شده و نه از حضور نهج البلاغه در گفتار و رفتار، خبری نیست. روز مباهله مبارک باد.

* منتشر شده در مجله اطلاعات / یکشنبه 2 مرداد 1401

دکمه بازگشت به بالا